Heilsuhúsið

Þeir sem einhvern tímann hafa upplifað nýrnastein ganga niður í gegnum þvagrásina segja sársaukann af því allri annarri þjáningu verri. Litlir steinar geta gengið niður án teljandi þrauta en stærri steinum getur fylgt skelfilegur sársauki.

Flestir nýrnasteinar eru gerðir úr kalki og oxalsýru, en þessi efni eru til staðar í þvaginu og geta myndað kristalla í nýrunum. Þau eru í þvagi okkar allra en yfirleitt ekki í þeim mæli að þau kristallist. Við vissar aðstæður fara steinar þó að myndast og er þá talað um kalsíumoxalat steina. Steinar geta einnig verið úr kalki og fosfati eða myndast við þvagfærasýkingar og í einstaka tilfellum myndast þeir úr þvagsýru eða systeíni.

Ekki er alveg vitað hvað veldur því að sumir fá nýrnasteina en aðrir ekki. Hins vegar er vitað að hafi fólk einu sinni fengið nýrnasteina er meiri hætta á að þeir komi aftur. Einnig eru 50% meiri líkur á að annar steinn myndist þegar sá fyrsti er kominn.1 Stærð steinanna getur verið allt frá því að vera aðeins sjáanlegir í smásjá upp í það að vera á stærð við golfbolta og hafa alls kyns lögun og liti.1

Lítil vökvaneysla getur aukið til muna líkur á myndun allra tegunda nýrnasteina og er þeim sem eru líklegir til að vera í áhættuhópi því bent á að drekka mikinn vökva.2,3,4 Þótt furðulegt megi virðast hefur verið sýnt fram á að neysla á drykkjum á borð við kaffi, te, bjór og léttvín minnki líkur á nýrnasteinamyndun. Það er sennilega vegna þess hve þvagdrífandi þessir drykkir eru. Skaðsemi óhóflegrar neyslu þessara drykkja þarf samt varla að ítreka hér. Hins vegar hefur verið sýnt fram á að eplasafi og greipaldinsafi geta aukið hættu á nýrnasteinum.5,6


Hvað ber að forðast?
Mikil neysla á salti og dýrafitu virðist auka nýrnasteinamyndun,7,8 sér í lagi kalsíumoxalatsteinum.9,10 Einnig er rétt að forðast fæðutegundir sem auðugar eru af oxalati eins og t.d. spínat og kakó. Sumir telja að langvarandi notkun á trönuberjahylkjum og allt of mikil neysla á D-vítamíni geti valdið nýrnasteinum.11 Menn hafa ekki verið á einu máli um áhrif kalks á nýrnasteinamyndun. Áður fyrr var fólki sem hafði fengið nýrnasteina oft ráðlagt að draga úr kalkneyslu, en það er ekki gert lengur því því rannsóknir benda til að kalkrík fæða auki ekki líkur á myndun nýrnasteina. Þetta kom í ljós í rannsókn sem stóð yfir í 5 ár á Ítalíu og birtist í New England Journal of Medicine. Tveir hópar karlmanna voru á mismunandi fæði, annars vegar á kalksnauðu fæði og hins vegar tiltölulega kalkríku fæði en minna af dýrafitu og salti. Niðurstaðan var að síðarnefndi hópurinn fékk minna af nýrnasteinum og virðast þannig aðrir þættir í mataræðinu hafa meiri áhrif en kalkneysla.1


Meðferð
Hefðbundin meðferð á nýrnasteinum fer eftir einkennum, staðsetningu og tegund steinanna. Losni mjög skyndilega um steininn er nánast eina ráðið að taka verkjalyf og drekka mikinn vökva. Í dag er meðferð við nýrnasteinum yfirleitt frekar lítið mál miðað við það sem áður var, notaðar eru hljóðbylgjur sem brjóta steinana niður í salla. Þessi salli gengur síðan auðveldlega niður með þvagi. Hjá sumum einstaklingum reynist hins vegar óhjákvæmilegt annað en að fjarlægja steinana með skurðaðgerð.


Bætiefni
Eins og við svo mörgum öðrum kvillum er betra að fyrirbyggja en að lækna. Æskilegt er að drekka mikinn vökva og minnka neyslu á dýrafitu og salti. Magnesíum oxíð12,13 og B-6 virðast gagnast til að fyrirbyggja nýrnasteinamyndun. Magnesíum hindrar vöxt steinanna í tilraunaglösum og í tilraunum minnkaði það myndun nýrnasteina í rottum. Tvær tvíblindar rannsóknir sem gerðar voru á fólki sýndu hins vegar mismunandi niðurstöður. Í annari var lítill munur hópunum sem fengu annars vegar magnesíum og hins vegar lyfleysu, en í hinni var augljós munur á þeim sem tóku magnesíum og þeim sem fengu lyfleysu.14 B-6 virðist geta fyrirbyggt myndun steinanna í sumum einstaklingum. Skortur á B-6 eykur oxalat í þvagi bæði í dýrum og mönnum.15 Rannsókn sem stóð yfir í 14 ár á 85.000 konum sýndi að hjá þeim sem fengu mikið magn af B-6 myndaðist mun minna af nýrnasteinum en þeim sem fengu minna magn af vítamíninu.16 Rannsókn sem gerð var á 45.000 karlmönnum tókst ekki að sýna fram á tengsl á milli B-6 inntöku og myndun nýrnasteina.

Ekki eru menn á einu máli um hvort C-vítamín geti stuðlað að myndun nýrnasteina. Langtíma inntaka á vítamíninu virðist minnka líkur á nýrnasteinamyndum hjá sumum17,18,19 en getur orsakað nýrnasteina á nokkrum dögum hjá öðrum.20 Fólki sem hefur fengið nýrnasteina er því ekki ráðlagt að taka stóra skammta af C-vítamíni daglega að jafnaði.21

Sítrónusýru (sítrat) er að finna í sítrusávöxtum s.s. sítrónum og appelsínum. Sítratið bindst kalki í þvagi og heftir þannig myndun kalsíumoxalats. Það dregur einnig úr því að litlir kalsíumoxalat kristallar geti hópað sig saman og orðið að steinum. Enn fremur gerir það þvagið sýruminna og hindrar þannig myndun á bæði þvagsýrusteinum og steinum úr kalsíumoxalati. Kalíumsítrat (potassium-citrate) var samþykkt 1985 af lyfjaeftirliti Bandaríkjanna (FDA) sem viðurkennt fyrirbyggjandi bætiefni gegn þessum andstyggilegu steinum. Kalíum-magnesíumsítrat hefur einnig sýnt afgerandi árangur gegn myndun nýrra steina.22 Kalsíumsítrat hefur ekki enn verið rannsakað gegn þessum kvilla en það er hins mjög auðnýtanlegt form af kalki fyrir líkamann.23

Sumir læknar mæla með drykkjum úr sítrusávöxtum til að auka sítratmagnið í þvaginu. Líkt og kalíumsítrat gerir appelsínusafi þvagið sýruminna og eykur sítratmagnið í þvaginu. Hins vegar eykur safinn einnig oxalatmagnið í þvaginu sem gæti dregið úr jákvæðri verkun þess.24 Sítrónusafi inniheldur fimm sinnum meira af sítrati en appelsínusafi. Greipaldinsafi virðist ekki hafa jafn jákvæð áhrif gegn myndun nýrnasteina, þvert á móti virðist hann óheppilegur þeim sem eru líklegir til að fá nýrnasteina. Í rannsókn var fylgst með konum sem drukku daglega 230 ml af ágæta safa og kom í ljós að hætta á nýrnasteinamyndun virtist frekar aukast en hitt.25


Heimildir:

1. Borghi, L., Novarini, A. et al. Comparison of two diets for the prevention of recurrent stones in idiopathic hypercalciuria. New England Journal of Medicine. 2002;346; 77-85.
2. Trinchieri A, Mandressi A, Luongo P, et al. The influence of diet on urinary risk factors for stones in healthy subjects and idiopathic renal calcium stone formers. Br J Urol. 1991;67:230–236.
3. Ruml LA, Pearle MS, Pak CY. Medical therapy, calcium oxalate urolithiasis. Urol Clin North Am. 1997;24:117–133.
4. Parivar F, Low RK, Stoller ML. The influence of diet on urinary stone disease. J Urol. 1996;155:432–440.
5. Curhan GC, Willett WC, Rimm EB, et al. Prospective study of beverage use and the risk of kidney stones. Am J Epidemiol. 1996;143:240–247.
6. Curhan GC, Willett WC, Speizer FE, et al. Beverage use and risk for kidney stones in women. Ann Intern Med. 1998;128:534–540.
7. Parivar F, Low RK, Stoller ML. The influence of diet on urinary stone disease. J Urol. 1996;155:432–440.
8. Ruml LA, Pearle MS, Pak CY. Medical therapy, calcium oxalate urolithiasis. Urol Clin North Am. 1997;24:117–133.
9. Trinchieri A, Mandressi A, Luongo P, et al. The influence of diet on urinary risk factors for stones in healthy subjects and idiopathic renal calcium stone formers. Br J Urol. 1991;67:230–236.
10. Parivar F, Low RK, Stoller ML. The influence of diet on urinary stone disease. J Urol. 1996;155:432–440.
11. Terris MK, Issa MM, Tacker JR. Dietary supplementation with cranberry concentrate tablets may increase the risk of nephrolithiasis. Urology. 2001;57:26–29.
12. Tatro D, ed. Drug Interaction Facts. St. Louis, Mo: Facts and Comparisons; 1999.
13. Li MK, Blacklock NJ, Garside J. Effects of magnesium on calcium oxalate crystallization. J Urol. 1985;133:123–125.
14. Johansson G, Backman U, Danielson BG, et al. Biochemical and clinical effects of the prophylactic treatment of renal calcium stones with magnesium hydroxide. J Urol. 1980;124:770–774.
15. Parivar F, Low RK, Stoller ML. The influence of diet on urinary stone disease. J Urol. 1996;155:432–440.
16. Curhan GC, Willett WC, Speizer FE, et al. Intake of vitamins B6 and C and the risk of kidney stones in women. J Am Soc Nephrol. 1999;10:840–845.
17. Curhan GC, Willett WC, Speizer FE, et al. Intake of vitamins B6 and C and the risk of kidney stones in women. J Am Soc Nephrol. 1999;10:840–845.
18. Curhan GC, Willett WC, Rimm EB, et al. A prospective study of the intake of vitamins C and B6, and the risk of kidney stones in men. J Urol. 1996;155:1847–1851.
19. Simon JA, Hudes ES. Relation of serum ascorbic acid to serum vitamin B12, serum ferritin, and kidney stones in US adults. Arch Intern Med. 1999;159:619–624.
20. Auer BL, Auer D, Rodgers AL. Relative hyperoxaluria, crystalluria and haematuria after megadose ingestion of vitamin C. Eur J Clin Invest. 1998;28:695–700.
21. Gerster H. No contribution of ascorbic acid to renal calcium oxalate stones. Ann Nutr Metab. 1997;41:269–282.
22. Ettinger B, Pak CY, Citron JT, et al. Potassium-magnesium citrate is an effective prophylaxis against recurrent calcium oxalate nephrolithiasis. J Urol. 1997;158:2069–2073.
23. Pak CY. Citrate and renal calculi: an update. Miner Electrolyte Metab. 1994;20:371–377.
24. Pak CY. Citrate and renal calculi: an update. Miner Electrolyte Metab. 1994;20:371–377.
25. Curhan GC, Willett WC, Speizer FE, et al. Beverage use and risk for kidney stones in women. Ann Intern Med. 1998;128:534–540.

Upplýsingar þessar eru samansafn fróðleiks um náttúrulegar lækningar. Þeim er ekki ætlað að koma í stað tilmæla eða ráðgjafar fagfólks í heilbrigðisþjónustunni. Sjúklingar á lyfjum, einkum séu þeir haldnir alvarlegum sjúkdómum ættu að ráðfæra sig við lækni áður en þeir hefja neyslu bætiefna. Senda á Facebook